علم تفصیلی

0
144
علم تفصیلی

علم تفصیلی

علم تفصیلی

علم تفصیلی خداوند که به صورت مشیت مطلقه در مخلوقات ظهور می کند ، در مراتب وحدت وجود سایه همان علم ذاتی است که به صورت مشیت الهی در اعیان ثابته ظهور کرده بود.

خداوند نسبت به مخلوقات یک علم ذاتی دارد که در مرتبه واحدیت رخ می دهد و از ابتدا تا انتهای سرنوشت تمامی مخلوقات با تمام جزئیاتش بر اساس آن علم ذاتی برای خداوند دفعتا مشخص و معلوم می باشد. اما خداوند علم دیگری هم دارد که آن را علم تفصیلی یا علم فعلی می نامند که این علم بدین صورت است که با جاری شدن نفس رحمانی و مشیت مطلقه در کالبد مخلوقات عالم خارجی، علم فعلی خداوند هم از همین مرتبه به دست می آید.هر مخلوقی که وجود خارجی آن را در بر گرفته باشد در واقع همان علم فعلی یا تفصیلی خداست که به عنوان یک مشیت جزئی تحت اشراف “مشیت مطلقه”ظهور می کند و این علم همراه خودِ وجود خارجی بر تمام مخلوقات خرد و کلان عالم آفرینش کشیده شده است.به آیه زیر از سوره سبا توجه بفرمایید:

و قال الذین کفروا لاتاتینا الساعه قل بلی و ربی لتاتینکم عالم الغیب لایعزب عنه مثقال ذره فی السماوات و لا فی الارض و لا اصغر من ذلک و لا اکبر الا فی کتاب مبین

 

و کسانی که کافر شدند گفتند قیامت سراغ ما نخواهد آمد.بگو البته که به پروردگارم که دانای پنهانی هاست سوگند می خورم که به سراغتان خواهد آمد.(هیچ چیزی حتی)هم وزن ذره ای و حتی کوچکتر یا بزرگتر از آن نه در آسمانها و نه در زمین از او پنهان نیست مگر اینکه در کتابی روشن ثبت و ضبط است.

“کتاب مبین”در انتهای آیه فوق همان علم تفصیلی یا علم فعلی خداوند است که خرد و کلان مخلوقات عالم خارجی را فرا گرفته است و بلکه با یک نگرش عین خود مخلوقات می باشد؛ از آنجاییکه علم اجمالی و مندمج شده از مرتبه واحدیت به صورت تفصیلی و آشکارا در کتاب خلقت نمایان می شود بر علم فعلی و تفصیلی خداوند “کتاب مبین”اطلاق می شود که هر کدام از مخلوقات یکی از کلمات آن هستند. در واقع ما وقتی به عالم آفرینش نگاه می کنیم مشغول تماشای علم خداوند می باشیم که خود ما نیز یک رشحه و تجلی در قلمرو علم او هستیم؛ اما همانطور که در مرتبه”مشیت مطلقه”همراه وجود خداوند علم تفصیلی او هم جریان می یابد قدرت و اراده و سایر صفات وجودی هم در کالبد مخلوقات عالم آفرینش جریان می یابد. پس هیچ چیز در عالم خلقت رخ نمی دهد مگر به اذن و اراده و علم و قدرت او چرا که همه تمام مخلوقات و حوادث عینا همان اذن و اراده و علم و قدرت خداوند هستند و هیچ نوع دوگانگی در کار نیست. به حدیث زیر از امام صادق(ع)که در اصول کافی آمده است،توجه بفرمایید:

لا یکون شی‏ء فی الأرض و لا فی السماء إلا بهذه الخصال السبع بمشیئه و إراده و قدر و قضاء و إذن و کتاب و أجل فمن زعم أنه یقدر على نقض واحده فقد کفر

یعنی هیچ چیز نه در زمین و نه در آسمان رخ نمی دهد مگر با این هفت صفت:با مشیت و اراده و قدر و قضا و اذن و کتاب و اجل.پس هر کس که گمان کند که قادر بر نقض یکی از اینهاست قطعا کافر است؛ “مشیت مطلقه”همه مخلوقات را در بر گرفته است بدون اینکه صفات نقص آنان را ذاتا دارا شود؛چرا که او در اصل خودش یعنی مرتبه واحدیت که در آن مرتبه نامش “مشیت الهی” می باشد از همه محدودیت های مخلوقات عالم خارجی منزه است هر چند که وقتی بخواهد با مخلوقات جزئی ارتباط بر قرار کند در صورت های محدود آنها جلوه گر می شود؛ همانگونه اراده و قدر و قضا و اذن و کتاب و اجل زیر مجموعه مشیت مطلقه هستند و قبل از عالم خارجی هم زیر مجموعه مشیت الهی در مرتبه علم خداوند بوده اند بر همین قیاس اراده و قدر و قضا و اذن و کتاب و اجل در عالم خارجی زیر مجموعه علم تفصیلی خداوند می باشند و قبل از عالم خارجی هم در مرتبه علم خداوند زیر مجموعه علم ذاتی او بوده اند.

پس همانطور که مشیت الهی و علم ذاتی تمام اعیان ثابته و ماهیات را فرا می گیرد و بلکه دقیقا عین آنها می باشد مشیت مطلقه و علم تفصیلی تمام مخلوقات عالم خارجی را فرا می گیرد و دقیقا عین آنهاست. پس علم تفصیلی خداوند هم همانند مشیت مطلقه تمام کائنات و مخلوقات را شامل می شود البته بدون اینکه در علم ذاتی و مشیت الهی خداوند نقصی پیش بیاید، چرا که هر چند علم تفصیلی و مشیت مطلقه همراه مخلوقات جریان پیدا می کند و حتی در عالم دنیا حالت تدریجی و منتظره دارد ولی در علم ذاتی و مشیت الهی از مرتبه قبلی وجود، پیش از وقوع هر رخداد خداوند به آن علم دارد و مشیت او درباره آن اتفاق روشن و معلوم است. درباره علم فعلی و تفصیلی خداوند به آیه زیر از سوره محمد(ص) اشاره می کنیم:

و لنبلونکم حتی نعلم المجاهدین منکم و الصابرین و نبلو اخبارکم

آیه با عبارت “حتی نعلم” بیان می کند که ” ما شما را می آزماییم تا برایمان معلوم شود و بدانیم”. مسلما این آیه علم ذاتی خدا را بیان نمی کند چرا که علم ذاتی از مخلوقات عالم خارجی گرفته نمی شود بلکه آیه در صدد بیان علم فعلی و تفصیلی خداوند است که از مخلوقات بدست می آید. البته علم تفصیلی یا همان علم فعلی در نهایت مطابق علم ذاتی شکل می گیرد بلکه همان علم ذاتی می باشد که به صورت تدریجی در عالم خارجی ظهور می کند؛ درست همانطور که مشیت مطلقه همان مشیت الهی می باشد که در عالم خارجی ظهور کرده است. علم فعلی و مشیت مطلقه خداوند تمام مخلوقات را فراگرفته است دقیقا همانطور که علم ذاتی و مشیت الهی تمام ماهیات و اعیان ثابته را فراگرفته بود؛ پس او تمام اشیاء است بدون اینکه هیچ کدام از آنها باشد:

بسیط الحقیقه کل الاشیاء و لیست بشیء منها

امام خمینی(قدس سره)در پایان این بخش نتیجه می گیرند که عالم آفرینش مجلس حضور خداست و مخلوقات هم حاضرین این مجلس هستند. به عبارت دیگر ماهیات سر سفره وجود نشسته اند. پس وجود در مرتبه واحدیت به آنها علم ذاتی دارد و در مرتبه عالم خارجی به آنها علم تفصیلی و فعلی دارد؛ اما برای نزدیک تر شدن مطالب گفته شده به ذهن اینطور بیان می کنیم که وجود لایتناهی تمام ماهیات حاضر در علم خداوند و نیز تمام مخلوقات حاضر در عالم خارجی را فراگرفته است، پس چون به همه شکن ها و تجلیات و ظهورات احاطه دارد به آنها علم حضوری نیز دارد و چون به آنها علم دارد درباره آنها مشیت و خواست خودش را اِعمال می کند.

حال می گوییم که وقتی احاطه وجود لایتناهی بر ماهیاتی که در علم خداوند هستند را در نظر بگیریم نام آن را فیض اقدس می گذاریم و وقتی احاطه وجود لایتناهی بر مخلوقات عالم خارجی را در نظر می گیریم نام آن را فیض مقدس می گذاریم؛ وقتی هم که علم خداوند در مرتبه ماهیات و اعیان ثابته را لحاظ کنیم نامش را علم ذاتی می گذاریم و وقتی علم خداوند را در مرتبه عالم خارجی لحاظ کنیم نامش را علم فعلی یا علم تفصیلی می گذاریم؛ وقتی هم که مشیت خداوند درباره ماهیات و اعیان ثابته را در نظر بگیریم نامش را مشیت الهی می گذاریم و وقتی که مشیت خداوند درباره مخلوقات عالم خارجی را در نظر بگیریم نامش را مشیت مطلقه می گذاریم. پس فیض مقدس سایه و ظهور فیض اقدس می باشد و علم فعلی هم سایه و ظهور علم ذاتی می باشد و مشیت مطلقه هم سایه و ظهور مشیت الهی می باشد. نکته بسیار مهم اینست که در تمام موارد ذکر شده فیض(هم اقدس و هم مقدس) و علم(هم ذاتی و هم تفصیلی) و مشیت(هم الهی و هم مطلقه) دقیقا عین همان ماهیات و مخلوقات می باشد و چیز جدایی از آنها نیست پس وقتی مخلوقات پیش رویمان را می بینیم و یا با کنار زدن حجاب مخلوقات، اعیان ثابته و ماهیات را مشاهده می کنیم در هر دو حال مشغول شهود و تماشای فیض و علم و مشیت خداوند هستیم نه چیزهای جدایی که صرفا مطابق فیض و علم و مشیت شکل گرفته باشند بلکه عینا همان فیض و علم و مشیت را شهود می کنیم.

اگر کسی به مرتبه “اولو الالباب” ورود پیدا کند و مغز و بطن کائنات را در دوایر درونی خلقت شهود کند در دل فیض مقدس ، فیض اقدس را خواهد دید و همچنین در دل علم تفصیلی و فعلی خداوند ، علم ذاتی او را خواهد دید و نیز در بطن مشیت مطلقه حق تعالی ، مشیت الهی را شهود می کند؛ در واقع مراتب وجودی مثل طبقاتی جدای از همدیگر نیستند بلکه حقیقت و رقیقت یک واقعیت می باشند که در آینه های گوناگون منعکس شده اند پس با تمرکز و و ورود به بطن و مغز عالم خلقت، مرتبه قبل از آن یعنی “واحدیت” را هم به اندازه ظرفیت جان خودمان شهود خواهیم کرد. 

در واقع ما همین الان هم مشغول تماشای فیض اقدس و علم ذاتی و مشیت الهی می باشیم پس مرتبه واحدیت را شهود می کنیم اما چون به دلیل حجاب های نفسانی نسبت به این شهود فطری و ذاتی خودمان غافل مانده ایم، فیض اقدس را به صورت فیض مقدس می بینیم و علم ذاتی را به صورت علم تفصیلی می بینیم و مشیت الهی را هم به صورت مشیت تکوینی شهود می کنیم در نتیجه مرتبه واحدیت را جدا و گسسته از مرتبه خلقت می پنداریم در حالی که هم خودمان و هم سایر مخلوقات پیرامون مان مندک در مرتبه قبلی یعنی مرتبه واحدیت هستیم منتها چون هشیاری کامل نداریم آن مرتبه را به صورت عالم خلقت مشاهده می کنیم ولی از نگرش دقیق عرفانی ما هنوز هم در فیض اقدس و علم ذاتی و مشیت الهی فانی می باشیم یعنی از مرتبه واحدیت خارج نشده ایم منتها به دلیل سردرگمی اندیشه و حجاب های ظلمانی که با اعمال غیر صالح و نگرش غیر توحیدی پیش چشم قلب خودمان ساخته ایم قادر به شهود این حقیقت روشن تر از روز نیستیم و در نتیجه عالم خلقت را جدای از مرتبه واحدیت و غیر از آن فرض می کنیم در حالی که ما مخلوقات مندک در همان مرتبه قبلی هستیم.

طبق قاعده ” وحدت در کثرت ” که در بخش خودش مفصلا واکاوی شد ، وحدت احدیت ذاتی به صورت اسمای حسنی و صورت علمی ماهیات در مرتبه واحدیت متجلی می گردد پس آنگاه مرتبه واحدیت نیز با تفصیل و ظهور بیشتری در آینه عالم خلقت منعکس می شود؛ در نتیجه تمامی مراتب وجودی با همه جزئیاتشان در مرتبه قبل از خود حضور داشته اند منتها چون فانی و مندک بوده اند جزئیاتشان ظهوری نداشته و در مراتب بعدی به طور مفصل جلوه کرده است. خواننده محترم می تواند توضیحات بیشتر راجع به علم تفصیلی را در بخش ” علم ذاتی و فعلی ” مطالعه کند.

بخوانید ::   حقیقت علم

پاسخ ترک

Please enter your comment!
Please enter your name here

*

code