– ماهیت

ماهیت

ماهیت

در این مصباح به توضیحی اجمالی پیرامون مفهوم ” ماهیت “می پردازیم که بر صورت علمی مخلوقات نزد خداوند اطلاق می شود و در عرفان نظری به آن “عین ثابت” می گویند.

عارف بزرگ قیصری(ره)که بر کتاب فصوص الحکم ابن عربی(قدس سره)شرح دقیقی نگاشته است در مقدمات شرح خود بر آن کتاب اشاره می فرماید:

ماهیت ها صورت های کلی هستند که در علم حق تعالی ظاهر می گردند و سبب این ظهور ذات مقدس حق تعالی است که این کار را با تجلی در اسمای حسنایش انجام می دهد.

هر چند طبق قاعده وحدت وجود در سرای آفرینش یک وجود حقیقی بیشتر نداریم ولی در تحلیل عرفانی فیض این وجود به دو نوع تقسیم می گردد:

یکی “فیض اقدس” که در مرتبه “واحدیت” از طریق اسمای حسنی صورت علمی مخلوقات را می آفریند و دیگری “فیض مقدس” که همان صورت های علمی را این بار در عالم خارجی هم متجلی می گرداند.

مخلوقاتی که در عالم خارجی پدیدار می شوند تفصیل همان صورت های علمی هستند که پیش روی ما ظهور می کنند و از مرتبه علم خداوند در آینه ها و مراتب پایین تر وجودی متجلی می شوند، پس سرنوشت آنها از قبل برای خداوند مشخص و معلوم است.

پس تمامی کائنات از ابتدا تا انتهای آفرینش خود غرقه در دو فیض هستند که یکی مربوط به علم خداوند است و دیکری مربوط به عالم خارجی؛ به بیان دیگر ظرفیت ها و استعداد های یک صورت علمی در “فیض اقدس” برای او در نظر گرفته می شود و هنگامی که در عالم خارجی ظهور می کند طبق همان تقدیر از پیش تعیین شده می تواند از “فیض مقدس” نیز بهره ببرد.

به تعبیر مولانا جلال الدین محمد بلخی(قدس سره)در مثنوی معنوی:

آن یکی فیضش گدا آرد پدید

وان دگر بخشد گداها را مزید

بیت فوق اشاره می کند که”فیض اقدس”ظرفیت ها و استعداد هایی را پدید می آورد که هر صورت علمی برای برآورده ساختن نیاز آنها به فیض حق تعالی محتاج است و “فیض مقدس”با تجلی پرتو نورانی خودش طبق ظرفیت و استعداد آن صورت علمی به درخواست او پاسخ می دهد و به او فیضِ مقدس می رساند در نتیجه آن صورت علمی به شکل مخلوقاتی که پیش رویمان می بینیم در عالم خارجی متجلی می گردند.

پس هر چند یک وجود بیشتر نداریم(که البته دو نوع فیض رسانی دارد)ولی چون صورت های علمی بیشماری در علم خداوند حضور داشته است وقتی همان یک وجود بر آنها می تابد در عالم خارجی به صورت مخلوقات کثیر متجلی می شوند هرچند همه آنها در یک وجود واحد غرقه هستند و همان وجود واحد و یگانه بر همه آنها سلطنت می کند.

تفاوت “عین ثابت” و “ماهیت” :

نکته ای که اشاره به آن لازم است تفاوت ظریفی است که بین ماهیت و عین ثابت می باشد. اصطلاح ماهیت در فلسفه برای هر نوع از مخلوقات به کار می رود مثل ماهیت درخت یا ماهیت آتش، پس این لفظ یک مفهوم کلی را می رساند مثلا تمام درخت ها و تمام آتش ها را در بر می گیرد ولی عین ثابت به طور مشخص و جزئی به کار می رود مثلا فلان انسان خاص در علم خداوند یک عین ثابت مشخص دارد نه اینکه نوع انسان ها یک عین ثابت داشته باشد بلکه تک تک آنها هر کدام عین ثابت خاص خودشان را دارند.

 ظهور یک ماهیت در عالم خارجی :

نکته آخر اینکه حقیقت آفرینش یک مخلوق به این بر می گردد که اسمای حسنای وجود در ظرفیت ها و استعدادهای یک ماهیت متجلی می گردد و از اول تا آخر سرنوشت او در علم خداوند معلوم می شود، سپس آن ماهیت از علم خداوند در عالم خارجی هم منعکس می شود و به طور تفصیل سرنوشت او که در علم خداوند گذشته است در پیش روی ما هم متجلی می شود.

پس ماهیت یک مخلوق در علم خداوند ثابت و معین است و وجود هم حقیقتی لایتغیر و ثابت است اما آن ماهیت ثابت ظرفیت ها و قابلیت هایی دارد و وجود ثابت هم شئونات و اسمائی دارد. در قضیه خلقت ، شئونات وجود یعنی همان اسمای حسنی در ظرفیت ها و استعدادهای یک ماهیت متجلی می شود و از ابتدا تا انتهای عمر آن ماهیت در علم خداوند مشخص می شود سپس انعکاس آنچه که در علم خداوند گذشته است را در عالم خارجی هم مشاهده می کنیم. ضمن اینکه با تجلی اسمای حسنی تمام سرگذشت یک مخلوق در علم خداوند دفعتا و به طور اندماجی مشخص و معلوم شده آنگاه به طور تفصیلی در عوالم خارجی هم ظهور می کند. پس سرنوشت او در عالم خارجی دقیقا مطابق علم خداوند رقم می خورد ضمن اینکه جبری هم در کار نیست چون همان اختیاری که در آن مخلوق می بینیم نیز سایه اختیار او در علم خداوند است و برای او لحاظ شده است. البته اختیار یک مخلوق در هر مرتبه از وجود متناسب همان مرتبه ظهور می کند. در واقع تمام کمالات وجودی که در یک مخلوق می بینیم اعم از قدرت و علم و اختیار و…همه و همه ابتدا از تجلی اسمای حسنی در صورت علمی او پدید آمده و سپس در عالم خارجی منعکس گشته است. پس تمام مخلوقاتی را که ما می بینیم سایه عالمی فراتر از این دنیا می باشند، ضمن اینکه مرتبه واحدیت که صورت علمی مخلوقات در آن شکل می گیرد در مکانی جدای از اشیای پیرامون ما نیست چون آن مرتبه اصولا مکان دار نیست بلکه در باطن همین اشیاء پیرامون ما می باشد که ما چون گرفتار ظواهر مخلوقات هستیم نسبت به آن مرتبه باطنی که در واقع ظاهرتر از مخلوقات پیرامون ما هست توجهی نداریم. اگر دقیق تر بخواهیم این مطلب عرفانی را واکاوی کنیم باید بگوییم که ما هنوز هم در مرتبه علم خداوند مندک می باشیم و از آن مرتبه خارج نشده ایم بلکه با تجلی مضاعف اسمای حسنی یک حالت هشیاری و ادراک ویژه ای در ما رخ داده است که به خودمان و مخلوقات پیرامون خودمان علم و آگاهی پیدا می کنیم در نتیجه اینطور می پنداریم که به عالم دیگری به اسم عالم خارجی وارد شده ایم ولی ما هنوز غرقه در علم خداوند هستیم و حتی خودمان را به طفیلی او ادراک می کنیم چون اسمای حسنای او در کالبد صورت علمی ما دائما متجلی می شود و ما تمام شناخت ها و معرفت های خودمان را به طفیلی او داریم؛ امام صادق(ع) در تحف العقول می فرمایند:

و تعرف نفسک به و لاتعرف نفسک بنفسک من نفسک و تعلم ان ما فیه له و به

یعنی تو خودت را به طفیلی او می شناسی و به وسیله خودت و از طریق خودت نمی شناسی و می دانی که هر چه در جان توست برای اوست و به طفیلی او در تو ظهور دارد.

جمله آخر اشاره می کند که همین قوه معرفت و ادراک ما هم در واقع برای خداوند است که در ما متجلی شده است و ما به طفیلی او خودمان را می شناسیم. همچنین سایر شئون وجودی ما مثل قدرت و عشق و محبت و دانش و… هم دم به دم از جانب خداوندی که از رگ گردن به ما نزدیکتر است در جان ما ظهور می کند. پس در واقع ما وقتی به خودمان یا اشیاء پیرامونمان می نگریم کمالات خداوند را مشاهده می کنیم که به شکل صورت علمی آنها نمایان شده است چون در ماهیت آنها تابیده است در نتیجه ما فقط ظهور وجود را می بینیم منتها در قالب صورت های علمی مخلوقات؛ روی همین حساب امام حسین(ع) در دعای عرفه می فرمایند:

فرایتک ظاهرا فی کل شیء

یعنی من تو را در هر چیزی آشکار و ظاهر دیدم.

پس در واقع این وجود است که به شکل اشیائی که در علم خداوند هستند ظهور می کند ولی ما چون غرقه در کثرات و مادیات می باشیم اینطور فکر می کنیم که اشیاء خودشان به عالم خارجی آمده اند و دارای وجودی برای خودشان شده اند. این مغلطه های شناختی برای این است که به وجود واحدی که دم به دم اشیاء را ظهور می دهد توجهی نداریم و تمام تمرکز ما متوجه ماهیت ها و کثرات است.

بخوانید ::   - کثرت در وحدت
1 Star2 Stars3 Stars4 Stars5 Stars (1 votes, average: 5٫00 out of 5)
Loading...

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *